كاردرماني

برنامه آموزشي دوره ي دكتري تخصصي(Ph.D) رشته كار درماني

(مشخصات كلي، برنامه، سرفصل دروس و نحوه ارزيابي)

مصوب سي و هفتمين جلسه شوراي عالي برنامه ريزي علوم پزشكي

مورخ 06/05/1387

فصل اول

مشخصات كلي

برنامه آموزشي دوره دكتري تخصصي(Ph.D)رشته كار درماني

نام و مقطع رشته: دوره دكتري تخصصي (PhD)رشته كار درماني Occupational Therapy(PhD)

1-تعريف رشته:

كار درماني به عنوان يكي از شاخه هاي علوم توانبخشي با بكارگيري از روش هاي درماني مبتني بر اصول علوم بيومكانيك، روانشناختي و اعصاب به ارزيابي، معالجه (درمان توانبخشي، بازتواني و نوتراني) و مشاوره بيماران ناتوان كاركردي جسمي، ذهني و روان و اجتماعي مي پردازد. فارغ التحصيل مقطع دكتري تخصصي(Ph.D)رشته كار درماني بايد قادر باشد با تكيه بر پايه هاي فرهنگي، اجتماعي و قوانين جاري كشور، هم راستا با سياست هاي بهداشتي علاوه بر اجراي پژوهش هايي در زمينه معلوليت ها(پيشگيري مشكلات اجتماعي و حرفه اي و درمان توانبخشي)، نحوه نگرش جامعه به معلوليت، شهرسازي (تطابق و مناسبت سازي شهر و محل كار و منزل براي معلولين و سالمندان) و حوادث غير مترقبه (نقش كاردرماني در كاهش ميزان معلوليت) و انتقال اين يافته ها به سازمان هاي ذي صلاح، دولت را در جهت برنامه ريزي هاي دقيق تر و همه جانبه تر به منظور معلوليت زدايي در جامعه ياري نمايد.

 

2- تاريخچه رشته و پيشرفت هاي جديد:

مفاهيم اساسي كاردرماني برخاسته از فلسفه انسان گرايان(Humanistic)است، فلسفه اي كه با پيچيدگي انسان و فرآيند درماني مشخص مي شود و افراد را قادر مي سازد تا با مشكلات زندگي خود را تطابق دهند(Meyer, 1922).

بر اين اساس استفاده ازOccupationدر ابتداي پيدايش خود، در برگيرنده آموزش عادات(Habit Training)، فعاليت ها و هنرهاي دستي، تمرينات فيزيكي و فعاليت هاي پيش حرفه اي(Prevocational)بود.

رشد و تكامل رشته كار درماني بعد از جنگ جهاني اول به كندي صورت گرفت در آن زمان كاردرماني تحت عنوان بازسازي(reconstruction)روان و جسم مطرح بود. اما بعد از جنگ جهاني دوم بسياري از بيمارستان هاي ارتش نياز به كاردرمانگر داشتند و اين مسئله ضرورت برنامه هاي آموزشي جديد را براي تربيت كاردرمانگرها مطرح كرد. دپارتمان هاي طب فيزيكي و توانبخشي در بيمارستان ها گسترش پيدا كرد و بدنبال آن نياز به كاردرمانگر بيشتر مطرح شد. تا دهه 1960 كاردرماني شامل سه گرايش اختلالات جسمي، رواني اجتماعي و كودكان بود. مدارس كار درماني در اين دهه دروس مرتبط با كينزيولوژي، نورولوژي، ارتز و پروتز، فعاليت هاي

روزمره زندگي، وسايل تطابقي و تسهيل سازي كار و ارزيابي پيش حرفه اي را از طريق آموزش هنر و صنايع دستي تدريس مي كردند. انجمن كاردرماني امريكا در دهه 1960 با كمك انجمن پزشكي امريكا با هدف افزايش علوم تخصصي و پزشكي تأسيس شد.

در ابتداي شكل گيري رشته كاردرماني تأكيد بر مدلMoral treatmentو انسان گرايان بود اما در طول جنگ جهاني دوم و بعد از آن(زمان رشد و پيشرفت كاردرماني) بر مدل پزشكي تأكيد مي شد.

در عصر كن.ني نيز با توجه به تغيير و تحولات علمي، فرهنگي-اجتماعي كاردرماني، هم تأكيد بر استفاده از مدلMoral treatmentو انسان گرايان دارد (كه در حال حاضر تحت عنوان ديدگاه كلي نگر مطرح مي باشد) وهم تأكيد بر مدل پزشكي.

تحول و پيشرفت علمي در رشته كاردرماني بعد از دهه 1960 اتفاق افتاد. در آن زمان كاردرمانگران دريافتند كه تأكيد بيش از اندازه به مدل پزشكي با فلسفه كاردرماني در تضاد بوده و نيز علم و نظريات واحدي براي رشته كاردرماني وجود ندارد كه تمامي اين موارد ضرورت انجام تحقيقات متنوع را در رابطه با كاربرد علم كاردرماني در زمينه هاي بهداشتي-درماني مطرح كرد.

يكي از دلايل كمبود تحقيق و عدم توسعه نظريات كاردرماني تا پايان دهه 1960 به دليل تعداد محدود كاردرمانگراني بود كه موفق به دريافت درجه دكتري مي شدند. اين محدوديت، انجام فعاليت هاي تحقيقاتي را در زمينه كاردرماني دچار وقفه ساخت. عامل دوم اهميت ندادن سيستم بهداشتي آنزمان نسبت به تاثير درمان بود.تا اواخر دهه 1970 و در آغاز 1980 سازمان هاي بيمه بهداشتي سه چهارم بيمه هاي درماني را مي پرداختند و در آنزمان اهميت و ضرورت فعاليت هاي آموزشي، پژوهشي و درماني رشته كاردرماني در امريكا مطرح شد.

هم اكنون در بسياري از دانشگاه هاي معتبر جهان رشته كار درماني در سطوح كارشناسي و كارشناسي ارشد وPh.Dدر تربيت نيروهاي متخصص فعاليت مي كند.

در حال حاضر هزاران كتاب درسي بر اساس نظريات علمي كاردرماني(Occupational Adaptive, Sensory Integration, Human Occupation, …)در زمينه هاي متفاوت كاردرماني تدوين شده است و دهها نشريه تخصصي و هزاران تحقيق در حوزه كاردرماني وجود دارد. در حال حاضر كاردرماني يكي از مطرح ترين رشته هاي توانبخشي در جهان مي باشد.

   تاريخچه رشته كاردرماني در ايران به سال 1350 باز مي گردد كه از طرف سازمان بهداشت جهاني متخصصين كاردرماني جهت آموزش كاردرمانگر به ايران مراجعه كرده و آموزش هاي غير رسمي خود را در بيمارستان شفايحيائيان به مدت 2 سال انجام دادند و در سال 1352 با تأسيس مدرسه عالي توانبخشي بطور رسمي دانشجو پذيرش كرده و در حال حاضر نيز اين رشته در سطح كارشناسي و از سال 1371 در سطح كارشناسي ارشد نيز دانشگاه هاي علوم پزشكي پذيرش دانشجو دارد.

3- ارزشها و باورها

كاردرمانگر تلاش مي كند با استفاده از فعاليت هايي كه بطور روزمره انسان ها از آن بهره مي برند از فعاليت هاي خلاق تا فعاليت هاي كاري و اجتماعي، با تحليلي هدفمند و بر اساس نيازها و قابليت هاي فردي و اجتماعي، انسان ها را در مسير بهبودي قرار دهد.

كاردرماني با نگرشي كلي نگر و با در نظر داشتن ابعاد اجتماعي، رواني و جسماني انسان(Bio PsychoSocial)، سلامت و بهداشت فرد را در زمينه اجتماعي وي در نظر گرفته و در پي ايجاد بيشترين سازگاري و تطابق بين فرد و جامعه است.

باورها و ارزش هاي كاردرماني بر اساس استوار است كه مددجو در مركز درمان قرار گرفته و برنامه ها و مداخلات درماني مي بايست با توجه به موقعيت اقتصادي-اجتماعي و فرهنگي مددجو بطور يكسان و با رعايت عدالت صورت گيرد و تأكيد به برقراري ارتباط درماني قبل از آغاز هر گونه برنامه ارزيابي و درمان است.

 

4- رسالت برنامه آموزشي:

برنامه اموزشي دوره دكتري تخصصي(Ph.D)رشته كار درماني با عنايت به لزوم توجه به نقش و اهميت حياتي شنوايي در يادگيري زبان، گفتار، مهارت هاي ارتباطي و نيز ارتقاء سطح سلامت كه از مهمترين اهداف سازمان جهاني بهداشت(WHO)و از اولويت هاي برنامه آموزشي وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي است، همچنين با در نظر گرفتن معيارهاي معيارهاي جامعه دانشگاهي در زمينه مراقبت هاي بهداشتي و درمان توانبخشي تدوين شده است كه افراد متخصص و متعهد در حيطه علوم نظري و باليني براي اين رشته تربيت كند. و در نهايت رسالت اين رشته تربيت دانش آموختگاني است كه موارد ذيل را شامل مي شوند:

-         ارتقاء سطح پژوهش هاي پايه و باليني و همينطور توليد علم در رشته كاردرماني

-         تأمين هيات علمي مورد نياز دانشگاه هاي كشور

-         تربيت و هدايت دانشجويان مقاطع تحصيلي پايين تر رشته كار درماني  

-         ارائه راهكارهاي مناسب جهت معلوليت زدايي در جامعه

-         توسعه مراكز تحقيقي و خدمات پيشرفته كاردرماني

-         حضور فعال كاردرماني ايران در منطقه و مجامع بين المللي

-         ارتقاء كمي و كيفي سهم ايران در حوزه هاي توانبخشي جهان

-         ارتقاء انگيزه كاردرمانگران با منظور دستيابي به بالاترين حد استاندارد حرفه اي

-         جذب دانشجويان كاردرماني كشورهاي منطقه و تبادل امكانات علمي، پژوهشي و فرهنگي

-         توسعه كمي تعداد كاردرمانگران كشور با توجه به نياز روزافزون جامعه

 

5-چشم انداز برنامه آموزشي:

تحصيل در دوره دكتري تخصصي(Ph.D)رشته كار درماني شرايطي را براي كاردرمانگرها فراهم مي كند كه با جديدترين يافته هاي علمي و پژوهشي در ارتباط بوده و از استاندارد بالاي علمي برخوردار شوند و از طريق گامي مؤثر در توليد علم برداشته و در امر كاردرماني و آموزش بتوانند مكمل علوم پزشكي بوده و با ارائه خدمات كاردرماني و توانبخشي در زمينه هاي متفاوت به بهترين وجه ممكن نقش خود را در جامعه ايفا كنند و از طرفي ديگر به نوعي در گسترش علوم توانبخشي در سطح ملي و منطقه اي موثر باشند.

6- اهداف كلي :

-         توسعه كمي و كيفي آموزش هاي دانشگاهي در حوزه كاردرماني و تربيت مدرسان جهت آموزش هاي باليني و نظري در سطوح كارشناسي و كارشناسي ارشد كاردرماني.

-         تربيت نيروهاي متخصص پژوهشگر و توسعه تحقيقات بنيادي، كاربرد و توليد علم در زمينه هاي كاردرماني.

-      ارائه طرح هاي پژوهشي و ملي جهت پيشگيري از معلوليت در سطح كشور به منظور ارتقاء سلامت جسماني، رواني و اجتماعي.

-         توسعه مرزهاي دانش و ايجاد ارتباط مداوم با مجامع علمي بين المللي.

-         ايجاد و امكان مشاركت فعال در اجراي طرح هاي ملي و بين المللي.

-         صرفه جويي ارزي ناشي از عدم نياز به اعزام دانشجو به خارج و نيز جذب دانشجويان خارجي و بويژه منطقه اي كه در مجموع سبب توسعه فرهنگ ايراني واسلامي و درآمد ارزي مي شود.

-         ارائه طرح ها و خدمات توانبخشي حرفه اي و اجتماعي

 

7- نقش دانش آموختگان :

كاردرمانگراني كه در مقطع دكتري تخصصي(Ph.D)رشته كار درماني فارغ التحصيل مي شوند، نقش پژوهشي، آموزشي، مشاوره اي و مراقبتي و توانبخشي را دارا مي باشند.

 

8- وظايف حرفه اي دانش آموختگان :

نقش پژوهشي

1-                 پژوهش هاي بنيادي و كاربردي در حيطه كاردرماني كه منجر به توليد دانش، خلق رويكردهاي جديد در توانبخشي و كاردرماني مي شود.

2-                 هدايت و سرپرستي پروژه هاي پژوهشي مقاطع تحصيلي كارشناسي ارشد و دكتري تخصصي(Ph.D)

نقش آموزشي

1-                 تدريس واحدهاي نظري، علمي و كارآموزي دوره كارشناسي، كارشناسي ارشد و دكتري تخصصي(Ph.D)رشته كار درماني.

2-                 آموزش واحدهاي دروس تخصصي مرتبط با كاردرماني در رابطه با رشته هاي وابسته.

نقش مشاوره

1-                 مشاوره درسطوح مختلف پيشگيري (سطح اول، سطح دوم و سطح سوم) با مددجو و خانواده.

2-                 مشاوره در مدرسه و محيط حرفه اي مددجو.

3-                 مشاوره در زمينه شهرسازي و تطابق سازي محيط كار و اجتماع

4-                 مشاوره در خصوص برنامه ريزي هاي كشوري و منطقه اي در زمينه خدمات كاردرماني

5-                 هدايت و مشاوره كارشناسان در برنامه ريزي هاي خدماتي، آموزشي و پژوهشي در عرصه كاردرماني

6-                 مشاوره در رابطه با انتخاب حرفه متناسب با نياز درمانجو و مشاوره در رابطه با بازگشت به كار بعد از معلوليت.

7-                 مشاوره در طراحي تجهيزات و وسايل مناسب و ايمن براي مددجو.

نقش مديريتي

1-                 برنامه ريزي، سازماندهي و مديريت بخش هاي آموزشي و پژوهشي مرتبط با رشته كار درماني 

2-                 برنامه ريزي، سازماندهي و مديريت بخش كاردرماني در مراكز سرپايي، بستري وCBR.

نقش مراقبتي و توانبخشي

خدمات كاردرماني در زمينه هاي تخصصي متفاوت ارائه مي شود.كاردرمانگران با استفاده از رويكردهاي علمي مطرح شده در علوم پزشكي و توانبخشي، خدماتي را براي اختلالات روانپزشكي، اختلالات جسمي و حركتي (TBI، سكته مغزي، بيماري هاي دژنراتيو، بيماري هاي عصبي-عضلاني، دفرميتيهاي مادرزادي و ... )، نابينايان، سالمندان، اعتيادو نيز مشاوره در مدارس استثنايي و عادي ارائه مي كنند. اين خدمات با توجه به نياز مددجويان، خانواده و شرايط و امكانات محيطي-اجتماعي و فرهنگي بصورت انفرادي و يا گروهي ارائه مي شود. مراكزي كه كاردرمان در آنها فعاليت مي كند عبارتنداز: بيمارستان هاي عمومي و تخصصي-مراكز نگهداري بيماران مزمن- مراكز سالمندان- مراكز ترك اعتياد- مراكز روزانه توانبخشي و مدارس استثنايي و عادي. ضمنأ كاردرمانگران با توجه به شدت اختلالات جسمي- حركتي و رواني مددجويان را در منزل نيز ويزيت مي كنند.

1-                 يكي ديگر از خدمات كاردرماني بازديد از منازل است كه به منظور افزايش تطابق مددجو با محيط زندگي صورت مي گيرد.

 

9- استراتژي هاي اجرايي :

استراتژي اجرايي برنامه آموزشي دوره دكتري تخصصي(Ph.D)رشته كار درماني     شامل موارد زير مي باشد:

1-                 مبتني بر نيازهاي ملي و فرهنگي مي باشد.

2-                 مبتني بر حل مشكلات سلامت جامعه مي باشد.

3-                 بر آموزش در محيط هاي كار واقعي تأكيد داشته باشد.

4-                 طراحي برنامه، مبتني بر وظايف حرفه اي آينده باشد.

5-                 در آموزش و تدريس به روش ها و فنون جديد آموزش توجه داشته باشد.

6-                 با مسائل نگرشي و مهارت هاي ارتباطي توجه و تأكيد داشته باشد.

7-                 به آموزش شيوه هاي استقلال فردي تأكيد داشته باشد.

8-                 برخودآموزي و يادگيري تا پايان عمر تأكيد داشته باشد.

9-                 آينده نگر باشد.

ضمنا علاوه بر آموزش شيوه هاي مراقبت از خود، فلسفه كاردرماني تأكيد بر آموزش مهارت هاي حرفه اي و اوقات فراغت در بزرگسالان نيز دارد.

10-شرايط و نحوه پذيرش دانشجو:

جهت ورود به دوره دكتري كاردرماني داشتن دانشنامه كارشناسي ارشد كاردرماني از يكي از دانشگاه هاي داخل و يا خارج از كشور كه به تاييد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي رسيده باشد، الزامي است.

تبصره: دارندگان مدرك كارشناسي ارشد ساير رشته هاي گروه علوم پزشكي در صورتي مي توانند در آزمون ورودي اين رشته شركت نمايند كه داراي مدرك كارشناسي كاردرماني باشد.

ساير شرايط ورود طبق مصوبات شوراي عالي برنامه ريزي علوم پزشكي مي باشد.   

مواد امتحاني و ضرايب آن :

-         روانشناسي و روانپزشكي   (ضريب 1)

-         كاردرماني اختلالات ذهني، رواني- اجتماعي   (ضريب 4)

-         آناتومي و بيومكانيك   (ضريب 1)

-         كاردرماني اختلالات جسماني و حرفه اي   (ضريب 4)

شرايط خاص

سلامت كامل جسم و روان.

جهت كسب اطلاعات از آخرين تغييرات در مدارك تحصيلي مورد پذيرش و مواد امتحاني و ضرائب آزمون ورودي هر سال تحصيلي به دفترچه آزمون دوره دكتري تخصصي(Ph.D)رشته علوم پزشكي مربوط به آن تحصيلي مراجعه نماييد.

11-رشته هاي مشابه در داخل كشور:

مشابه اين رشته در دوره دكتري تخصصي(Ph.D)در داخل كشور وجود ندارد.

 

12- رشته هاي مشابه در خارج كشور:

رشته اي تحت عنوان علم كارOccupational Scienceكه از رشته كار درماني مشتق شده است در حال حاضر در چند دانشگاه امريكا و استراليا، كانادا، دانمارك، انگلستان، سوئد، تايوان، ژاپن، نيوزلند و اسپانيا در سطح دكتري تدريس مي شود و سابقه تأسيس آن اواخر دهه 1980 تا اوايل دهه 1990 بوده است كه نمونه اي از برنامه آموزشي اين رشته در ضميمه طرح موجود مي باشد.

 

13- شرايط مورد نياز براي راه اندازي رشته:

بر اساس مقررات شوراي گسترش و ارزيابي آموزش پزشكي مي باشد.

 

14- موارد ديگر:

ندارد.

 

فصل دوم

مشخصات كلي دوره

برنامه آموزشي دوره دكتري تخصصي(Ph.D)رشته كار درماني

مشخصات دوره

نام دوره: دكتري تخصصي(Ph.D)رشته كار درماني   Occupational Therapy(Ph.D)

طول دوره و شكل نظام آموزشي: طول دوره و شكل نظام آموزشي بر اساس آئين نامه آموزشي دوره دكتري تخصصي(Ph.D)مصوب شوراي عالي برنامه ريزي علوم پزشكي مي باشد.

-         تعداد واحدهاي درسي:

تعداد كل واحدهاي درسي دوره 46 واحد مي باشد كه 22 واحد آن دروس اختصاصي-اجباري(Core)، 4 واحد آن درس اختصاصي-اختياري (Non Core) و 20 واحد پايان نامه است.

دانشجو مي بايست 4 واحد درس اختياري را از جدول دروس اختصاصي اختياري (جدول ج) به پيشنهاد گروه آموزشي و تأييد شوراي تحصيلات تكميلي دانشگاه انتخاب و با موفقيت بگذراند.

اگر دانشجوئي تعدادي از واحدهاي درسي لازم را در دوره قبل نگذرانده باشد، موظف است با تشخيص گروه آموزشي و تأييد شوراي تحصيلات تكميلي دانشگاه تمامي يا تعدادي از دروس كمبود يا جبراني (جدول الف) را بگذراند.

دروس اختصاصي اجباري(Core)     22 واحد

دروس اختصاصي اجباري(Non Core)     4 واحد از 10 واحد

پايان نامه:    20 واحد

جمع:    46 واحد

جدول (الف): دروس كمبود يا جبراني دوره دكتري تخصصي(Ph.D)رشته كار درماني

 

كد درس

نام درس

تعداد واحد

ساعات

نظري

عملي

جمع

1.

توانبخشي بيماران رواني

2

17

34

51

2.

توانبخشي حرفه اي و اجتماعي

2

17

34

51

3.

بيومكانيك با تكيه بر اصول عملكردي ارتوپدي

2

34

-

34

4.

اورتزي و پروتز

2

17

34

51

5.

آزمونهاي تشخيصي عقب ماندگي ذهني

2

17

34

51

6.

كاربرد تكنيكنيكهاي درماني در فعاليتها

1

-

34

34

7.

جامعه شناسي پزشكي و بهداشت

1

17

-

17

8.

كاربرد فعاليت و هنر در درمان بيماران رواني و توانبخشي آنها

1

-

34

34

9.

نورو سايكولوژي

2

34

-

34

10.

سيستمهاي اطلاع رساني پزشكي

1

9

17

26

 

16

 

 

 

دانشجو موظف است با تشخيص گروه آموزشي و تاييد شوراي تحصيلات تكميلي دانشگاه تمامي يا تعدادي از دروس كمبود يا جبراني جدول فوق را بگذراند.

گذراندن اين درس جهت دانشجوياني كه اين درس را در مقطع قبلي نگذرانيده باشند، به عنوان درس كمبود يا جبراني الزامي است.

جدول (ب): دروس اختصاصي-اجباري(Core)دوره دكتري تخصصي(Ph.D)رشته كار درماني

 

كد درس

نام درس

تعداد واحد

ساعت

پيش نياز

نظري

عملي

جمع

11

تئوري هاي پيشرفته كاردرماني

3

51

-

51

-

12

علوم اعصاب در توانبخشي

4

34

68

102

-

13

كاردرماني مبتني بر شواهد

2

34

-

34

-

14

روش هاي پيشرفته تحقيق و آمار زيستي

4

34

68

102

-

15

روش هاي اندازه گيري كاربردي در كاردرماني

3

34

34

68

11

16

سمينار تحقيقي 1

1

17

-

17

-

17

سمينار تحقيقي 2

1

17

-

17

-

18

مشاوره كاردرماني

2

34

-

34

-

19

فارماكولوژي در توانبخشي

2

34

-

34

-

جمع

22

               

 

جدول (ج) دروس اختصاصي-اختياري (Non Core) دوره دكتري تخصصي(Ph.D)رشته كار درماني

 

كد درس

نام درس

تعداد واحد

ساعات

پيش نياز

نظري

عملي

جمع

20

مديريت اطلاع رساني

2

17

34

51

-

21

ابعاد فرهنگي-اجتماعي در كاررماني

2

34

-

34

-

22

فناوري توانبخشي

2

34

-

34

-

23

اخلاق در كاردرماني

2

34

-

34

-

24

كاردرماني در سالمندان

2

17

34

51

-

 

10

 

 

در مرحله آموزشي دانشجو ملزم است 4 واحد از دروس اختياري(Non Core)جدول ج را به پيشنهاد گروه آموزشي و تاييد شوراي تحصيلات تكميلي دانشگاه انتخاب و با موفقيت بگذراند.